یادآوری: این مطلب آموزشی است و جایگزین ارزیابی یا توصیه فردی متخصص برای کودک نیست.
توجه مشترک (Joint Attention) یکی از مهارت‌های پایه در رشد ارتباطی و اجتماعی کودکان است. کودک با این مهارت می‌تواند توجه خود و فرد دیگری را به یک شیء یا فعالیت مشترک معطوف کرده و از طریق نگاه، اشاره، نشان‌دادن و دنبال‌کردن نگاه با دیگران تعامل کند. این مهارت در کودکان اتیسم ممکن است با تأخیر یا تفاوت همراه باشد.
پژوهش‌های جدید نیز بر اثربخشی مداخلات بازی‌محور تأکید دارند. متاآنالیزی در سال ۲۰۲۶ با بررسی ۱۸ مطالعه و ۱۱۶۵ کودک زیر پنج سال، مداخلات هدفمند توجه مشترک را ارزیابی کرده است. همچنین راهنمای NICE بر استفاده از بازی برای تقویت توجه مشترک، مشارکت و ارتباط متقابل تأکید دارد.
۱- توجه مشترک چیست؟
توجه مشترک یعنی کودک و فرد دیگری بتوانند توجه خود را روی یک موضوع مشترک قرار دهند و این توجه را با یکدیگر به اشتراک بگذارند.
این مهارت معمولاً به دو شکل دیده می‌شود:
پاسخ به توجه مشترک
کودک به نگاه، اشاره یا تلاش فرد برای جلب توجه پاسخ می‌دهد؛ برای مثال، وقتی والد به توپ اشاره می‌کند، کودک نیز به توپ نگاه می‌کند.
آغاز توجه مشترک
کودک خودش تلاش می‌کند توجه فرد دیگری را جلب کند؛ مثلاً اسباب‌بازی را نشان می‌دهد، اشاره می‌کند یا نگاه خود را بین اسباب‌بازی و والد جابه‌جا می‌کند.
۲- چرا توجه مشترک اهمیت دارد؟
توجه مشترک یکی از پایه‌های مهم رشد زبان، ارتباط اجتماعی، بازی تعاملی و یادگیری از دیگران است. کودک از طریق این مهارت متوجه می‌شود که می‌تواند یک تجربه یا علاقه را با شخص دیگری به اشتراک بگذارد.
مطالعات نشان داده‌اند که توجه مشترک با رشد زبان ارتباط دارد و مداخلات هدفمند می‌توانند در بهبود برخی مهارت‌های زبانی و ارتباطی کودکان اتیستیک مؤثر باشند.
بنابراین، آموزش توجه مشترک نباید فقط به تمرین تماس چشمی محدود شود؛ بلکه باید هدف اصلی، اشتراک تجربه و تعامل با فرد دیگر باشد.
۳- نشانه‌های ضعف توجه مشترک
برخی نشانه‌های احتمالی ضعف توجه مشترک عبارت‌اند از:
به اشاره دیگران کمتر پاسخ می‌دهد.
برای نشان‌دادن علاقه خود کمتر اشاره می‌کند.
اشیای مورد علاقه‌اش را برای دیگران نشان نمی‌دهد.
هنگام بازی بیشتر با وسیله سرگرم است تا شریک بازی.
نگاه خود را بین فرد و شیء جابه‌جا نمی‌کند.
علاقه یا هیجان خود را کمتر با دیگران به اشتراک می‌گذارد.
در بازی‌های رفت‌وبرگشتی مشارکت محدودی دارد.
وجود این نشانه‌ها به‌تنهایی به معنای تشخیص اتیسم نیست و باید در ارزیابی جامع رشدی بررسی شود.
۴- ارتباط توجه مشترک با زبان و تعامل اجتماعی
کودک برای یادگیری بسیاری از واژه‌ها ابتدا باید بفهمد والد و خودش به یک موضوع توجه دارند. برای مثال، وقتی مادر و کودک هم‌زمان به توپ نگاه می‌کنند و مادر می‌گوید «توپ»، کودک ارتباط میان شیء، توجه و کلمه را بهتر تجربه می‌کند.
به همین دلیل، بازی‌های تعاملی می‌توانند هم‌زمان فرصت تقویت توجه مشترک، نوبت‌گیری، تقلید و زبان را فراهم کنند. پژوهش‌ها نیز ارتباط میان توجه مشترک و رشد زبان را در کودکان اتیستیک گزارش کرده‌اند.
۵- بازی با حباب
حباب یکی از فعالیت‌های ساده و جذاب برای ایجاد فرصت توجه مشترک است.
ابتدا چند حباب برای کودک درست کنید. سپس مکث کنید و منتظر بمانید. اگر کودک به شما نگاه کرد، اشاره کرد، صدایی ایجاد کرد یا برای ادامه بازی تلاش کرد، بلافاصله بازی را ادامه دهید.
می‌توانید بگویید: «بازم حباب»
در این فعالیت هدف اصلی، مجبورکردن کودک به نگاه‌کردن نیست؛ بلکه ایجاد یک چرخه طبیعی از انتظار، ارتباط، پاسخ و ادامه فعالیت است.
۶- بازی اشاره و پیدا کردن
یک وسیله جذاب را در محیط قرار دهید و به آن اشاره کنید. سپس بگویید: «ماشین کجاست؟»
زمان بدهید تا کودک جهت اشاره شما را دنبال کند. وقتی شیء را پیدا کرد، او را تشویق کنید.
در مرحله بعد، می‌توانید از کودک بخواهید خودش شیء مورد نظر را پیدا کند و به شما نشان دهد. این بازی به تدریج می‌تواند پاسخ به اشاره و آغاز توجه مشترک را تقویت کند.
۷- بازی تقلید
تقلید را می‌توان با حرکات ساده شروع کرد؛ مانند دست‌زدن، ضربه‌زدن روی میز، تکان‌دادن ماشین یا کوبیدن دو قطعه اسباب‌بازی به یکدیگر.
ابتدا حرکت کودک را تقلید کنید و سپس یک حرکت جدید انجام دهید. فرصت دهید کودک حرکت شما را تکرار کند.
این بازی علاوه بر تقلید، مهارت‌های نوبت‌گیری، توجه به رفتار فرد مقابل و تعامل رفت‌وبرگشتی را تقویت می‌کند.
۸- بازی توقف و ادامه
یک فعالیت جذاب مانند ماشین‌بازی یا موسیقی را شروع کنید و پس از چند ثانیه متوقف شوید.
کمی صبر کنید. اگر کودک برای ادامه فعالیت به شما نگاه کرد، اشاره کرد، دست شما را گرفت یا صدایی برای درخواست ادامه ایجاد کرد، سریعاً فعالیت را از سر بگیرید.
کودک به‌تدریج یاد می‌گیرد که رفتار ارتباطی او می‌تواند بر رفتار فرد مقابل تأثیر بگذارد.
۹- بازی با اسباب‌بازی مورد علاقه کودک
به جای انتخاب اسباب‌بازی توسط بزرگسال، بهتر است از علایق خود کودک شروع کنید.
اگر کودک ماشین دوست دارد، کنار او بنشینید و با ماشین بازی کنید. ماشین را به سمت او بفرستید و منتظر بمانید تا آن را برگرداند. سپس بازی را به یک تعامل رفت‌وبرگشتی تبدیل کنید.
راهنمای آکادمی اطفال آمریکا نیز بر پیوستن والد به فعالیت مورد علاقه کودک و گسترش تدریجی تعامل تأکید دارد.
۱۰- نحوه تشویق کودک
تشویق باید سریع، طبیعی و متناسب با علاقه کودک باشد.
اگر کودک برای اولین بار هنگام بازی به شما نگاه کرد، لبخند بزنید و فعالیت مورد علاقه او را ادامه دهید. برای مثال:
نگاه کودک → ادامه حباب‌بازی
به این ترتیب کودک متوجه می‌شود که رفتار ارتباطی او نتیجه‌ای قابل پیش‌بینی دارد.
بهتر است به جای درخواست مداوم «نگام کن»، رفتارهای طبیعی مانند اشاره، نشان‌دادن، نگاه‌کردن، درخواست و اشتراک علاقه را تقویت کنید.
۱۱- اشتباهات رایج والدین
اجبار به تماس چشمی
توجه مشترک فقط تماس چشمی نیست. هدف، اشتراک توجه و تجربه با فرد دیگر است.
دستورهای بیش از حد
پرسش‌های مداوم مانند «این چیه؟» یا «کجاست؟» ممکن است بازی را به یک فعالیت خشک آموزشی تبدیل کند.
بی‌توجهی به علاقه کودک
اگر فعالیت جذاب نباشد، انگیزه کودک برای مشارکت کاهش پیدا می‌کند.
انتظار پیشرفت سریع
توجه مشترک مهارتی پیچیده است و ممکن است به تمرین‌های کوتاه و مکرر نیاز داشته باشد.
۱۲- زمان مراجعه به متخصص
اگر کودک به‌طور مداوم در اشاره‌کردن، نشان‌دادن اشیا، پاسخ به اشاره، اشتراک علاقه یا بازی تعاملی مشکل دارد، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود.
متخصص می‌تواند سطح رشدی کودک را بررسی کرده و مشخص کند کدام مهارت‌ها به حمایت بیشتری نیاز دارند. مداخلات بازی‌محور و طبیعی، از جمله رویکردهایی که توجه مشترک، بازی و ارتباط را هدف قرار می‌دهند، در پژوهش‌های تخصصی مورد بررسی قرار گرفته‌اند.
جمع‌بندی
تقویت توجه مشترک در کودکان اتیسم می‌تواند از دل بازی‌های ساده و روزمره آغاز شود. حباب‌بازی، اشاره و پیدا کردن، تقلید، توقف و ادامه و بازی با اسباب‌بازی مورد علاقه کودک، فرصت‌هایی طبیعی برای تمرین این مهارت هستند.
اصل مهم این است که والد یا مربی به علاقه کودک توجه کند، فرصت پاسخ‌دادن بدهد و هر تلاش ارتباطی را به شکل طبیعی تقویت کند. هدف نهایی، صرفاً نگاه‌کردن کودک نیست؛ بلکه ایجاد ارتباط، اشتراک تجربه و تعامل معنادار با دیگران است.
سوالات متداول
-آیا توجه مشترک همان تماس چشمی است؟
خیر. تماس چشمی تنها یکی از رفتارهای احتمالی در توجه مشترک است و هدف اصلی، اشتراک توجه و تجربه است.
-بهترین بازی برای تقویت توجه مشترک چیست؟
یک بازی برای همه کودکان بهترین نیست. فعالیتی که کودک به آن علاقه دارد، معمولاً نقطه شروع مناسب‌تری است.
-آیا ضعف توجه مشترک به معنای اتیسم است؟
خیر. برای تشخیص اتیسم باید ارزیابی جامع رشدی توسط متخصص انجام شود.
-آیا تقویت توجه مشترک به رشد زبان کمک می‌کند؟
توجه مشترک با رشد زبان ارتباط دارد و برخی مطالعات، تأثیر مداخلات هدفمند آن بر مهارت‌های زبانی را گزارش کرده‌اند.
منابع
PubMed – Meta-analysis of Joint Attention Interventions for Young Children With Autism (2026)
American Academy of Pediatrics – Joint Attention
NICE – Autism Spectrum Disorder: Support and Management
CDC – Signs and Symptoms of Autism
PubMed – Joint Attention and Language Outcomes in Autism
PubMed – JASPER Intervention Systematic Review
