آمار اوتیسم در ایران؛ اختلال طیف اوتیسم (ASD) در ایران نیز مانند بسیاری از کشورهای جهان، با روندی افزایشی در حال گسترش است. طبق آمار رسمی، حدود یک کودک از هر ۱۵۰ تولد در کشور با این اختلال به دنیا می‌آید. تخمین‌ها نشان می‌دهد که بین ۸۰۰ هزار تا ۱.۵ میلیون نفر از جمعیت ایران به درجاتی از اوتیسم مبتلا هستند، که معادل ۱.۵ تا ۲ درصد جمعیت را شامل می‌شود. این روند هشداردهنده، لزوم بازنگری در سیاست‌های سلامت روان، افزایش خدمات حمایتی و تسهیل دسترسی به خدمات تشخیصی و درمانی را دوچندان می‌کند.

یکی از چالش‌های جدی، عدم شناسایی به‌موقع این اختلال به‌ویژه در موارد خفیف است. همچنین بسیاری از داروها و خدمات تخصصی مربوط به اوتیسم هنوز تحت پوشش بیمه نیستند. از سوی دیگر، نبود آگاهی عمومی در جامعه، باعث بروز مشکلاتی در پذیرش اجتماعی افراد طیف اوتیسم و خانواده‌های آن‌ها شده است. بنابراین آگاهی‌بخشی، آموزش گسترده و تأمین منابع حمایتی از ضروری‌ترین نیازهای امروز کشور در زمینه اوتیسم است. خیریه کودکان اتیسم با تکیه بر آمار شیوع اوتیسم در ایران، تلاش می‌کند خدمات حمایتی، آموزشی و درمانی متناسب با نیاز خانواده‌ها ارائه دهد. با افزایش آمار اوتیسم در ایران، نقش خیریه‌های تخصصی در ارائه مداخلات زودهنگام و توانبخشی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

روند افزایشی آمار اوتیسم در ایران؛ زنگ خطر برای خانواده‌ها

در ایران، آمار اختلال طیف اوتیسم حدود یک تا یک ونیم درصد برآورد می‌شود و شواهد نشان می‌دهد این رقم در سال‌های اخیر روندی افزایشی داشته است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده در سال ۱۴۰۴، تعداد افراد دارای اختلال طیف اوتیسم در کشور بین ۸۰۰ هزار تا ۱.۵ میلیون نفر تخمین زده می‌شود که معادل ۱.۵ تا ۲ درصد جمعیت ایران است. این آمارها اهمیت توجه جدی به موضوع و تدوین سیاست‌های علمی و حمایتی را بیش از پیش نشان می‌دهد.

با این حال، نمی‌توان با قطعیت کامل به این ارقام تکیه کرد؛ زیرا در برخی خانواده‌ها علائم خفیف بوده و کودک هرگز شناسایی نمی‌شود و در مواردی نیز امکان تشخیص نادرست وجود دارد. به همین دلیل، آشنایی صحیح با اینکه اتیسم چیست و چگونه بروز می‌کند، نقش مهمی در تشخیص به‌موقع علائم اتیسم و حمایت مؤثر از کودکان دارد. آنچه مسلم است، روند رو به افزایش آمار اتیسم در ایران و ضرورت ارتقای آگاهی عمومی درباره علائم و نشانه‌های آن است.

در شرایط فعلی، بسیاری از داروها و خدمات مرتبط با این اختلال تحت پوشش کامل بیمه قرار ندارند و خانواده‌ها با چالش‌های جدی مواجه‌اند. از سوی دیگر، آموزش و آگاهی‌بخشی در سطح ملی می‌تواند به افزایش پذیرش اجتماعی و حمایت از خانواده‌ها کمک کند. در ادامه، نگاهی دقیق‌تر به آمار شیوع اوتیسم در استان‌های مختلف ایران خواهیم داشت تا تصویر شفاف‌تری از وضعیت موجود ارائه شود.

• البرز

در حال حاضر در استان البرز ۱۲۱ فرد دارای اتیسم از خدمات آموزشی و حمایتی برخوردار هستند.

• قزوین

همچنین در قزوین حدود ۷۵ دانش‌آموز اوتیسم در حال تحصیلند که در بین آنها ۸ نفر دختر و ۶۷ نفر پسر هستند.

• گرگان و مشهد

در گرگان و مشهد نیز، آمار اوتیسم  در حال افزایش است. با افزایش آمار اوتیسم در سراسر کشور نیازمند سیاستگذاری‌های جدی در امر هزینه‌های خانواده‎‌های اتیسم، تاسیس مراکز مخصوص به اوتیسم، آموزش این افراد و ارائه خدمات به خانواده‌های دارای فرزند اوتیسم هستیم.

چرا اوتیسم درمان قطعی ندارد؟

اوتیسم اختلالی با طیفی گسترده است و هر کودک در این طیف، ویژگی‌های رفتاری، ارتباطی و شناختی منحصربه‌فردی دارد. با توجه به ماهیت اختلالی و مادام‌العمر بودن اوتیسم، نمی‌توان درمان قطعی برای آن در نظر گرفت؛ اما از طریق روش‌های مداخله‌ای مانند کاردرمانی، گفتاردرمانی، دارودرمانی و سایر خدمات تخصصی، می‌توان از شدت علائم کاست و کیفیت زندگی کودک را بهبود بخشید. پس از ارزیابی تخصصی کودکان اتیسم و تشخیص صحیح، ضروری است والدین و مراقبان به‌طور فعال وارد فرآیند مداخله شوند. هرچه این مداخلات در سنین پایین‌تر آغاز شود، به دلیل انعطاف‌پذیری بیشتر مغز کودک، اثربخشی بالاتری خواهد داشت و اصلاح مهارت‌های رفتاری، ارتباطی و شناختی با نتایج بهتری همراه می‌شود.

برخی مداخلات توصیه شده برای بهبود افراد اوتیسم

همانطور که گفته شد، اوتیسم درمان قطعی ندارد، اما یکسری مداخلات درمانی برای بهبود شرایط افراد اوتیسم و کنترل این اختلال توصیه می‌شوند. اختلال طیف اوتیسم همانطور که از نامش پیدا است در یک طیف قرار دارد و می‌تواند به صورت شدید، متوسط یا خفیف در فرد جلوه‌گر شود. مداخلات توصیه شده نیز بر اساس شدت طیف و جایگاه فرد در طیف اوتیسم به‌کار خواهد رفت.

• کاردرمانی

یکی از شیوه‌های درمانی توصیه شده برای افراد اوتیسم، کاردرمانی است، تا بتوانند استقلال خود را بدست آورده و فعالیت‌های روزمره و عادی خود را انجام دهند. در این شیوه درمانی، کاردرمانگر ابتدا تاریخچه فرد، اهداف و اولویت‌های فرد و خانواده را با مصاحبه (با فرد یا خانواده) و مرور پرونده و گرفتن تست تعیین می‌کند. سپس بر اساس آن، برنامه‌ای برای فرد اوتیسم تدوین خواهد کرد.  در کاردرمانی انواع مهارت‌های حرکتی ظریف (هماهنگی عضلات کوچک و ظریف دست با چشم)، حرکات درشت (هماهنگی دست و پا)، حس عمقی یا پروپریوسپتیو (موقعیت بدن در فضا) و مهارت‌های وستیبولار (تعادلی) بهبود خواهند یافت.

• گفتاردرمانی

یک رشته توانبخشی است که به دنبال رفع مشکلات کلامی و غیرکلامی است که ارتباطات فرد را محدود می‌کند. در گفتاردرمانی تلاش بر آن است تا موانع برقراری ارتباط برطرف شود. مثل کاردرمانی، در گفتاردرمانی نیز گفتاردرمانگر پس از تعیین وضعیت فرد و اهداف و اولویت‌ها برنامه گفتاردرمانی را طراحی می‌کند.  اختلالات زبان بیانی و گفتاری مثل اختلال در گوش دادن و صحبت کردن، معمولاً بین افراد اوتیسم رایج است. این مشکل باعث کاهش اعتماد به نفس فرد هم شده که همه مورد توجه گفتاردرمانگر هستند.

همچنین خواندن، نوشتن و هجی کردن حروف نیز از دیگر مشکلاتی است که در قالب اختلالات یادگیری در فرد اوتیسم بروز می‌کند و گفتاردرمانگر با تمرکز روی این عوامل، مشکلات ارتباطی فرد را برطرف خواهد کرد. مشکلات ریاضی، استدلال و نتیجه‌گیری و تقویت حافظه نیز همگی در گفتاردرمانی مورد توجه هستند.

• رفتاردرمانی

در رفتاردرمانی نیز رفتار فرد اوتیسم تمرکز درمان است. عدم واکنش به محرک‌ها، کمبود و یا فقدان مهارت‌های خودیاری و اجتماعی و آسیب در تعاملات اجتماعی همچون نبود تماس چشمی در رفتاردرمانی هدف درمان قرار می‌گیرد.  کودکان اوتیسم معمولاً دارای یکسری حرکات کلیشه‌ای و تکراری همچون بال‌ بال زدن یا حرکات پروانه‌ای هستند و علایق و خواسته‌هایشان محدود است. در رفتاردرمانی تلاش بر افزایش رفتار مطلوب و کاهش یا حذف رفتار نامطلوب با تقویت مثبت است.

• دارودرمانی

ممکن است بر اساس شدت اختلال پزشک متخصص داروهایی هم به فرد دارای اختلال اوتیسم تجویز کند. گاهی افراد اوتیسم رفتارهای پرخاشگرانه‌ای دارند که موجب آسیب به خود یا دیگران می‌شود. اضطراب بیش‌ از حد یا رفتارهای وسواسی نیز معمولاً زندگی فرد را مختل می‌کند. دارودرمانی همچنین برای بیش‌فعالی کودکان اوتیسم نیز انجام می‌شود. برخی کودکان اوتیسم با مشکل تشنج و خواب هم دست‌وپنجه نرم می‌کنند که عموماً پزشک برای آن دارو تجویز می‌کند.

نتیجه‌گیری: همراهی آگاهانه، راهی برای ساختن آینده‌ای بهتر برای کودکان طیف اوتیسم

درک صحیح از اختلال طیف اوتیسم، گام نخست برای کمک مؤثر به این افراد و خانواده‌هایشان است. اوتیسم یک بیماری نیست که با دارو یا جراحی درمان شود؛ بلکه نوعی تفاوت در مسیر رشد و پردازش اطلاعات در مغز است. همین تفاوت‌ها می‌توانند چالش‌برانگیز باشند، اما در عین حال، فرصت‌هایی برای درک عمیق‌تر از تنوع انسانی نیز فراهم می‌کنند. آمار اوتیسم در سال‌های گذشته نشان می‌دهد که شیوع این اختلال رو به افزایش است. این روند اهمیت شناسایی زودهنگام و دسترسی به مداخلات درمانی مؤثر را دوچندان می‌کند. با وجود آن‌که درمان قطعی برای اوتیسم وجود ندارد، ترکیبی از روش‌های علمی مانند کاردرمانی، گفتاردرمانی، رفتاردرمانی و در برخی موارد دارودرمانی می‌تواند نقش مؤثری در بهبود کیفیت زندگی این کودکان ایفا کند.

البته، این درمان‌ها باید به‌صورت منسجم، مستمر و متناسب با نیازهای هر فرد طراحی و اجرا شوند. متأسفانه بسیاری از خانواده‌ها به دلیل هزینه‌های بالا، محدودیت دسترسی به مراکز تخصصی یا ناآگاهی از اثرگذاری این خدمات، از دریافت به‌موقع آن‌ها محروم می‌مانند. در چنین شرایطی، نقش نهادهای حمایتی، خیریه‌ها و سیاست‌گذاران حوزه سلامت بسیار حیاتی است. اطلاع‌رسانی گسترده، افزایش پوشش بیمه‌ای خدمات مرتبط با اوتیسم و ایجاد فرصت‌های آموزشی برای خانواده‌ها، می‌تواند مسیر حمایت از کودکان اتیسم را هموارتر و اثربخش‌تر کند.

در نهایت، پذیرش افراد دارای اوتیسم به‌عنوان بخشی ارزشمند از جامعه، مسئولیتی جمعی است. ساختن جامعه‌ای فراگیر از تغییر نگرش ما آغاز می‌شود. با آموزش صحیح، صبوری و همدلی، می‌توان به جای محدود کردن کودکان دارای اوتیسم، زمینه رشد و شکوفایی آن‌ها را فراهم کرد.