یادآوری: این مطلب آموزشی است و جایگزین ارزیابی و توصیه فردیِ متخصص برای کودک نیست.
مقدمه
ارزیابی اختلال طیف اتیسم یک فرایند چند مرحله‌ای و بسیار مهم است که با هدف شناسایی علائم، توانمندی‌ها، نیازها و ویژگی‌های رشدی کودک انجام میشود. تشخیص اتیسم هرگز در یک یا دو جلسه نخست صورت نمی گیرد و یا بر اساس یک آزمایش، یک مشاهده کوتاه یا یک پرسشنامه، بلکه مجموعه‌ای از اطلاعات شامل مصاحبه با والدین، مشاهده مستقیم کودک، بررسی تاریخچه رشدی و در صورت نیاز انجام ارزیابی‌های تخصصی در کنار هم بررسی می شوند. کنار هم قرار گرفتن این اطلاعات کمک میکند تصویر کامل‌تری از وضعیت کودک به دست آید و نیازهای واقعی او شناسایی شود.
ارزیابی
ارزیابی مبتنی بر سه رکن عمده است:
۱. مشاهده
۲. مصاحبه
۳. آزمون
هر سه این موارد در کنار هم + نظر مجموعه ای از متخصصین است که می توان به تشخیص قطعی و نهایی رسید.
درمانگر با مشاهده مستقیم کودک می تواند به اطلاعات ارزشمندی دست پیدا کند. این نکته مهمی است که در جلسه ارزیابی کودک باید حضور داشته باشد و درمانگر باید از حضور کودک استفاده صحیح و مناسبی داشته باشد. برخی سوالات را می توان از کودک پرسید و یا آیتم مورد نظر را رو کودک اجرا کرد. در واقع این نکته زمانی پر رنگ میشود که در نظر داشته باشیم گاهی خانواده ها اطلاعات ناکافی و بعضا نادرستی به درمانگر می دهند و دچار سوگیری باشند. درمانگر برای صحت موضوع می تواند مستقیما رفتار کودک را بررسی کند. مشاهده حاوی اطلاعات ارزشمندی است که می تواند درمانگر را در تشخیص بهتر و دقیق تر راهنمایی کند.
مولفه دوم، مصاحبه است. بهتر است مصاحبه با مادر کودک انجام شود. در غیر این صورت مصاحبه با پدر صورت می گیرد. نکته مهم در مصاحبه، برقراری ارتباط مناسب درمانگر با مادر است. هرچه ارتباط بهتری بین درمانگر و مادر کودک وجود داشته باشد، مقاومت مادر کمتر بوده و مسیر گفت و گو و رد و بدل کردن اطلاعات به شیوه بهتری انجام می گیرد. در نوبت گیری به خانواده اعلام میگردد همراه خود اسباب بازی و خوراکی داشته باشند چراکه میتواند در برقراری ارتباط بین درمانگر و کودک و اجرای تمارین مناسب باشد. در مصاحبه یکسری سوالات در مورد گذشته کودک و تاریخچه رشدی و خانوادگی می پرسیم و یکسری سوالات در مورد زمان حال کودک. در نهایت همه اطلاعات را جمع آوری کرده و نتیجه گیری می کنیم. همیشه در غربالگری و تشخیص باید سعی کنیم مثال بزنیم که خانواده بهتر متوجه موضوع بشود. باید از گفتار روان و کلمات ساده استفاده کنیم نه کلمات پیچیده و اصطلاحات تخصصی.
آزمون
مولفه سوم و مهم، آزمون است. توجه داشته باشید که یک آزمون به تنهایی نمی تواند نشان دهنده اتیسم و یا وجود یک اختلال و نقص در رشد کودک باشد. اما نتایج آزمون میتواند یک نشانه برای بررسی های بیشتر باشد. انواع مختلفی از آزمون ها جهت ارزیابی تخصصی وجود دارند که در ادامه آنها را بررسی می کنیم:
۱. آزمون های غربالگری
۲. آزمون های تشخیصی
آزمون غربالگری، نشانه شناسی است. پیدا کردن و بررسی علائم. تشخیص قطعی داده نمیشود صرفا نتیجه آزمون ما را به درک بهتر و دقیق تری از مسئله می رساند. هدف از آزمون غربالگری پیدا کردن مشکل و در صورت لزوم، ارجاع به متخصص تشخیص است.
آزمون تشخیصی، حیطه های مختلف برای تشخیص بررسی می شود. نشانه های تخصصی اتیسم بررسی شده و در نهایت تشخیص صورت می گیرد.
* توجه داشته باشید که برای تشخیص گذاری نهایی، نظر هر یک از متخصصین + نتایج مشاهده، مصاحبه و آزمون غربالگری و آزمون تشخیصی در نظر گرفته می شود.*
از آزمون های متداول غربالگری می توان به MCHAT، ASQ، SCQ، CDS و … نام برد.
آزمون های تشخیصی نیز نظیر GARS، ADIR و …
تشخیص و مسیر درمان در اختلال طیف اتیسم، نیازمند حضور یک تیم و گروهی از متخصصین است. متخصصینی چون: کاردرمانگر، گفتار درمانگر، درمانگر شناختی رفتاری، روان پزشک کودک و نوجوان،بازی درمانگر، فوق تخصص مغز و اعصاب کودک و نوجوان، پردازشگر شنیداری و یک روانشناس متخصص جهت همراهی و آگاه سازی خانواده.
شروع ارزیابی
ارزیابی از زمان شروع علائم اولیه و نگرانی خانواده شروع میشود. خانواده به مرکز تخصصی مراجعه کرده و مصاحبه اولیه و دریافت اطلاعات اولیه آغاز می شود.
ادامه مسیر ارزیابی
همانطور که ذکر شد، درمانگر به مشاهده کودک پرداخته و نکات حائز اهمیت را یادداشت میکند، به مصاحبه با والدین پرداخته شده و تاریخچه رشدی و خانوادگی کودک بررسی میشود.
ارزیابی باید در یک فضای کودک محور باشد، کودک بازی کند و تعامل وی با محیط و دیگر افراد اتاق، بررسی می شود.
تشخیص افتراقی
یکی از مهم ترین نکاتی که باید به آن توجه کرد، تشخیص افتراقی است. اتیسم با اختلالات چون وسواس فکری عملی، اختلال ارتباط اجتماعی، نقض توجه و پیش فعالی، کم توانی ذهنی و .. همپوشانی دارد و باید بین این اختلال از اختلالات دیگر، تفکیک قائل شد. در اختلال ارتباط اجتماعی، رفتار های تکراری وجود ندارد.
در وسواس معمولا یک فکر ناراحت کننده وجود دارد که فرد فکر می کند با انجام اعمالی خاص می تواند آرام شود. باید بررسی کرد رفتار تکراری ناشی از وسواس و اضطراب است یا خیر.
مراحل ارزیابی
در ادامه مراحل ارزیابی حتما باید کودک از لحاظ شنوایی سنجی نیز چک بشود. نظر متخصص مغز و اعصاب کودک و نوجوان به همراه روان پزشک کودک و نوجوان بررسی می شود. در جلسه ارزیابی، مهارت های ارتباطی و اجتماعی کودک بررسی می شود. آیا تمایلی به برقراری ارتباط نشان میدهد؟ آیا تماس چشمی برقرار می کند؟ درخواست های خود را چگونه مطرح می کند؟ آیا کلام دارد؟ چه میزان استفاده از کلام دارد؟ آیا دستور پذیری دارد؟ به چه میزان؟ آیا اشاره کردن را متوجه می شود؟ از دستورات کلامی به چه میزان پیروی می کند؟ آیا نسبت به علایق خود توجه خاصی نشان می دهد؟ چه کلیشه ها و حرکات تکراری ای دارد؟ درک زبان در چه میزان است؟
حتما مشکلات همراه کودک بررسی می شود. بعد از ارزیابی خانواده رها نمی شود و در وهله نخست راهنمایی های لازم به خانواده داده شده و بعد در صورت نیاز، کودک به متخصصین دیگر در حوزه های مورد نیاز ارجاع داده می شود.
جمع بندی نتایج
در نهایت، بعد از بررسی تمامی موارد و یکپارچه سازی اطلاعات دریافتی، بعد از انجام مصاحبه با والدین و گرفتن آزمون های مورد انتظار، نتایج بدست آمده تحلیل و بررسی دقیق فنی می شوند و بعد نتایجبه خانواده گفته می شود. در مورد ادامه مسیر باید خانواده را آگاه کرد و به آنها در تصمیم گیری های بعدی کمک کرد.
جمع بندی
ارزیابی به تنهایی صورت نمیگیرد. نظر مجموعه ای از متخصصین درنظر گرفته می شود. آزمون به تنهایی نمی تواند تشخیص نهایی را مشخص سازد. تشخیص در یکی دو جلسه نخست صورت نمیگیرد. از مشاهده، مصاحبه و آزمون بعنوان سه مولفه مهم در فرایند ارزیابی استفاده می شود. هرچه فرایند ارزیابی زودتر، بهتر و دقیق تر انجام شود، فرایند مداخله درمانی نیز زودتر آغاز می شود. نباید اطلاعات نادرست به خانواده داد و نیز نباید امید واهی و نادرست به آنها داد.در جلسه ارزیابی نباید نه خیلی قاطعانه خانواده را ناامید کرد و نه آنکه بسیار امیدوارشان کرد. هم زمان با صحبت با والدین، رفتار کودک را مشاهده می کنیم. صحبت درمانگر با کودک باید ساده باشد.
سوالات متداول
آیا نتیجه آزمون نشان دهنده اتیسم است؟
خیر نتیجه آزمون به تنهایی تشخیص نهایی را نمی دهد. مجموعه از اطلاعات در کنار هم قرار میگیرند و تشخیص نهایی را ممکن می سازند.
ارزیابی در یک جلسه صورت میگیرد؟
تعداد جلسات بنا به شرایط کودک و جلسه می تواند متغییر باشد اما عمدتا در یک جلسه نمی توان به تشخیص نهایی رسید.
پس از ارزیابی چه می شود؟
راهنمایی لازم به خانواده داده شده و در صورت نیاز به متخصصین مربوطه ارجاع داده می شوند.
با تشکر از همراهی شما محمدرضا ریوندی
مرداد ۱۴۰۵
منابع
در این راهنما، موضوع مراحل ارزیابی اتیسم را به‌صورت کاربردی و مبتنی بر ارزیابی تخصصی بررسی می‌کنیم.
برای تکمیل این موضوع، راهنمای تشخیص اتیسم از سنین پایین نیز میتواند مفید باشد.
برای تکمیل این موضوع، راهنمای متخصص تشخیص اتیسم نیز میتواند مفید باشد.
برای تکمیل این موضوع، راهنمای تفاوت تست و تشخیص اتیسم نیز میتواند مفید باشد.
مراحل ارزیابی اتیسم؛ نکات مهم و کاربردی
مراحل ارزیابی اتیسم زمانی دقیق‌تر بررسی میشود که شرایط و نیازهای هر کودک به‌صورت فردی در نظر گرفته شود.
برای تصمیم‌گیری درباره مراحل ارزیابی اتیسم بهتر است اطلاعات خانواده، مشاهده مستقیم و نظر متخصص در کنار هم قرار گیرند.
توجه به تفاوت‌های فردی در مراحل ارزیابی اتیسم کمک میکند راهکارهای مناسب‌تر و واقع‌بینانه‌تری انتخاب شوند.
