یادآوری: این مطلب آموزشی است و جایگزین ارزیابی و توصیه فردیِ متخصص برای کودک نیست.
موضوع: اختلال حسی و حرکتی
اختلالات حسی و حرکتی از مشکلات شایع در برخی کودکان دارای اختلالات رشدی، به ویژه اختلال طیف اتیسم و اختلال هماهنگی رشدی هستند. این اختلالات می توانند مشکلاتی در پردازش و پاسخ دهی به اطلاعات حسی، برنامه ریزی، هماهنگی و اجرای حرکات ایجاد کنند.
همچنین می توانند عملکرد فرد را در فعالیت های مختلف از جمله؛ خودمراقبتی، فعالیت بدنی، روزمره، یادگیری و اوقات فراغت تحت تاثیر قرار دهند.
کودکانی با اختلال رشد حسی-حرکتی در مقایسه با کودکان دارای رشد طبیعی، نقص هایی در عملکرد پردازش حسی عمقی نشان می دهند از جمله مواردی مثل: مکان یابی محرک های تکی و و دوگانه همزمان، گرافستزی(تشخیص اشکال ترسیم شده روی پوست)، شناسایی انگشتان و تمایز دو نقطه ای در هر دو حالت ایستا و پویا.
ضعف در یکپارچگی حسی-حرکتی یکی از علل اصلی و مطرح شده در بروز چالش های هماهنگی حرکتی در کودکان مبتلا به DCD است. کاهش سازماندهی ماده سفید در ساختار های حسی-حرکتی موجب تغییر در انتقال اتصالات ساختاری در شبکه کلی مغز کودکان مبتلا به DCD می شود؛ امری که می تواند به مهارت حرکتی آنان تاثیر بگذارد.
اختلال حسی و حرکتی چه تفاوتی دارند؟
اختلال حرکتی به دشواری در انجام و هماهنگی حرکات گفته میشود؛ برای مثال کودک ممکن است در تعادل، هماهنگی حرکات ظریف و درشت، دویدن، پریدن، گرفتن توپ، نوشتن یا انجام فعالیتهای روزمره مشکل داشته باشد. یکی از اختلالات شناخته شده در این زمینه اختلال هماهنگی رشدی DCD است که با مشکلات قابل توجه در هماهنگی حرکتی همراه است و می تواند مشارکت کودک در فعالیت های روزمره، بازی و فعالیت بدنی را محدود کند.
اختلال حرکتی با علائمی مثل:
اختلال در تعادل: هنگام ایستادن، راه رفتن، دویدن یا انجام فعالیت های بدنی. در این کودکان؛ زمین خوردن مکرر یا دشواری در حفظ وضعیت بدن به چشم می خورد.
ضعف هماهنگی: پریدن با الگو های نامناسب، مشکل جابه جایی در پله ها، دشواری در انجام حرکات چند مرحله ای، ناهماهنگی حرکات دست و پا و مشکل در ناهماهنگی بینایی و حرکتی.
ضعف در مهارت های حرکتی ظریف: مهارت های مدادی، بستن دکمه لباس، استفاده از قاشق و چنگال، استفاده از قیچی و کار با اشیاء کوچک.
در کودکان دیده می شود.
اختلال حسی به مشکلاتی در دریافت، پردازش، سازماندهی یا پاسخ مناسب به اطلاعات حسی گفته میشود؛ یعنی مغز در تفسیر و پاسخدهی به محرکهایی مانند صدا، نور، لمس، حرکت، وضعیت بدن و اطلاعات بینایی و عمقی ممکن است عملکرد متفاوتی داشته باشد. این مشکلات میتوانند به شکل پاسخ بیش از حد، پاسخ کمتر از حد یا جستوجوی بیش از اندازه محرکهای حسی ظاهر شوند و بر فعالیتهای روزمره کودک تأثیر بگذارند.
علائم احتلال حسی در کودکان را نیز می توان به شکل لمس مکرر اشیاء و افراد، علاقه زیاد به چرخیدن، پریدن یا حرکت کردن، خیره شدن به نورها یا اشیا در حال حرکت مشاهده کرد.
مشکلات حسی کودکان دارای اختلال می تواند به شکل های بیش واکنش حسی(Hyper-responsivity) که شامل؛ ناراحتی یا اجتناب شدید از صداهای خاص، حساسیت زیاد به لمس، لباس، برچسب لباس یا بعضی بافت ها، ناراحتی از نور شدید ، واکنش شدید به بوهای خاص، ترس یا ناراحتی هنگام حرکت، تاب خوردن یا تغییر وضعیت بدن و اجتناب از بعضی محیط ها به دلیل حجم محرک های حسی و کم واکنش حسی (Hypo-responsivity) شامل؛ واکنش کم به صدا زدن یا بعضی محرک های محیطی، توجه نکردن به لمس یا برخورد های خفیف، واکنش کمتر از انتظار به درد یا دما و علاقه بیشتر به تکان های مکرر دیده شود.
اختلالات حسی- حرکتی چه تاثیری روی تعادل و هماهنگی کودک می گذارند؟
مشکل در هماهنگی حرکتی میتواند به صورت دشواری در هماهنگ کردن حرکات قسمتهای مختلف بدن، اجرای حرکات پیچیده و یادگیری مهارتهای حرکتی جدید دیده شود. کودک ممکن است در فعالیتهایی مانند دویدن، پریدن، گرفتن و پرتاب کردن توپ، استفاده همزمان از دست و چشم یا انجام حرکات متوالی عملکرد ضعیفتری داشته باشند
مشکلات تعادلی نیز میتوانند شامل دشواری در حفظ وضعیت بدن، ایستادن روی یک پا، راه رفتن روی سطوح مختلف، تغییر وضعیت بدن و کنترل بدن هنگام حرکت باشنند
همچنین، یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز سال ۲۰۲۵ در کودکان مبتلا به DCD نشان داد که مداخلات حرکتی میتوانند هماهنگی حرکتی، هماهنگی چشم و دست و تعادل را بهبود دهند؛ این موضوع نشاندهنده اهمیت این حوزهها در عملکرد حرکتی این کودکان است.
ارتباط اختلالات حسی- حرکتی با کودکان اتیستیک چیست و چه تاثیری برروی روزمره آنها می گذارد؟
این اختلالات می توانند با برخی از ویژگی های اصلی این اختلال، از جمله رفتارهای تکراری، محدودیت در مشارکت اجتماعی و دشواری در انجام فعالیت های روزمره ارتباط داشته باشند. پژوهش های جدید نشان می دهند نشان می دهند که پردازش غیرمعمول اطلاعات حسی یکی از ویژگی های مهم در جمعیت اتیسم است و می تواند بر نحوه تعامل کودک با محیط و افراد اطراف او اثر بگذارد.
از طرف دیگر، ضعف مهارتهای حرکتی میتواند فرصتهای کودک برای بازی و تعامل با همسالان را کاهش دهد. برای مثال، کودکی که در دویدن، پریدن، گرفتن توپ یا انجام بازیهای گروهی مشکل دارد، ممکن است کمتر در فعالیتهای مشترک شرکت کند. این مسئله میتواند بهطور غیرمستقیم فرصتهای تمرین مهارتهای اجتماعی و مشارکت کودک در محیط مدرسه و بازی را کاهش دهد.
همچنین مشکلات حسی–حرکتی ممکن است استقلال کودک را تحت تأثیر قرار دهند. دشواری در تحمل بعضی لباسها، استفاده از وسایل شخصی، غذا خوردن، نشستن در محیطهای شلوغ یا انجام فعالیتهای حرکتی میتواند باعث شود کودک برای انجام برخی فعالیتهای روزمره به کمک بیشتری نیاز داشته باشد. بنابراین، اهمیت مشکلات حسی–حرکتی در اتیسم فقط به عملکرد فیزیکی محدود نمیشود و میتواند بر مشارکت کودک در خانه، مدرسه و محیط اجتماعی نیز اثرگذار باشد.
ارزیابی اختلال حسی-حرکتی چگونه انجام می شود؟
ارزیابی پردازش حسی معمولاً فقط بر اساس مشاهده یک رفتار انجام نمیشود، بلکه با استفاده از مصاحبه با والدین، مشاهده بالینی و ابزارهای استاندارد ارزیابی حسی انجام میشود. هدف این است که مشخص شود کودک چگونه محرکهای حسی مختلف را دریافت، پردازش و به آنها پاسخ میدهد و این مشکلات تا چه اندازه بر عملکرد روزمره او تأثیر گذاشتهاند
در ارزیابی حسی، معمولا این حوزه ها بررسی می شوند:
حسی لمسی: واکنش کودک به لمس، لباس، بافت ها و تماس فیزیکی
حس شنوایی: واکنش به صداهای بلند یا صداهای محیطی
حس بینایی: واکنش به نور، شلوغی بصری و محرک های بینایی
حس وستیبولار: واکنش به حرکت، چرخش، تاب خوردن و تغییر وضعیت
حس عمقی: آگاهی کودک از وضعیت و حرکت بدن
حس چشایی و بویایی: واکنش های کم یا فرا انتظار نسبت به طعم و بو ها یا عادت به خوردن یک غذای تکراری
درون حسی: آگاهی از پیام های داخلی بدن مانند گرسنگی، تشنگی و نیاز به دفع
در ارزیابی حرکتی، درمانگر ابتدا الگوی کلی حرکت و عملکرد کودک را مشاهده میکند و سپس با استفاده از آزمونهای استاندارد، مهارتهای حرکتی را بهصورت ساختاریافته بررسی میکند.
تعادل ایستا و پویا: مانند ایستادن روی یک پا، حفظ وضعیت بدن و راه رفتن
هماهنگی حرکتی: توانایی هماهنگ کردن حرکات قسمتهای مختلف بدن
مهارتهای حرکتی درشت: دویدن، پریدن، بالا رفتن و سایر حرکات بزرگ بدن
مهارتهای حرکتی ظریف: گرفتن و دستکاری اشیا، استفاده از مداد و فعالیتهای دقیق دست
هماهنگی چشم و دست: گرفتن، پرتاب و هدفگیری
کنترل و برنامهریزی حرکتی: توانایی یادگیری و اجرای حرکات جدید و چندمرحلهای
از آزمونهای استانداردی که در مطالعات حرکتی کودکان استفاده میشوند میتوان به MABC-2، BOT-2، TGMD-2 و PDMS-2 اشاره کرد.
کاردرمانی و توانبخشی چه تاثیراتی بر روی رفع مشکلات حسی-حرکتی و زندگی روزمره کودک دارد؟
در حوزه حسی، مداخلات مبتنی بر یکپارچگی حسی با هدف کمک به کودک برای پردازش و پاسخ مناسبتر به محرکهای محیطی انجام میشوند. شواهد حاصل از یک مرور سیستماتیک در سال ۲۰۲۵، شامل ۱۶ مطالعه و ۱۳۱۹ کودک مبتلا به اتیسم، نشان داد که مداخلات مبتنی بر یکپارچگی حسی میتوانند توانایی یکپارچگی حسی و برخی رفتارهای مرتبط با اتیسم را بهبود دهند.
در بخش حرکتی، توانبخشی میتواند بر تعادل، هماهنگی، کنترل بدن، مهارتهای حرکتی ظریف و درشت و برنامهریزی حرکتی تمرکز داشته باشد. فعالیتهایی مانند بازیهای حرکتی هدفمند، تمرینات تعادلی، فعالیتهای هماهنگی چشم و دست و تمرین مهارتهای حرکتی میتوانند متناسب با توانایی کودک در برنامه درمانی قرار گیرند. اهمیت این مداخلات در اتیسم فقط به بهبود حرکت محدود نمیشود؛ مرور سیستماتیک سال ۲۰۲۵ نشان داد که مداخلات حرکتی میتوانند علاوه بر عملکرد حرکتی، بر شناخت، ارتباط و تعامل اجتماعی نیز تأثیر مثبت داشته باشند.
از دیدگاه کاردرمانی، یکی از اهداف اصلی این است که مهارتهای بهدستآمده در جلسات درمانی به زندگی واقعی کودک منتقل شوند. بنابراین فعالیتهایی مانند لباس پوشیدن، غذا خوردن، استفاده از وسایل مدرسه، بازی کردن و مشارکت در فعالیتهای گروهی میتوانند بخشی از اهداف درمان باشند. این رویکرد باعث میشود توانبخشی از تمرین صرفِ یک مهارت فراتر رفته و به افزایش استقلال عملکردی و مشارکت کودک در محیط خانه، مدرسه و جامعه کمک کند.
چه زمانی مراجعه به متخصص در این حوزه ضروریست؟
بدن کودکان، در حال رشد است و نیاز های سلامتی آنها نیاز به درک تخصصی دارد. مراجعه منظم به متخصص به پیگیری رشد، تعذیه، ایمنی و رشد رفتاری در طول زمان کمک می کند. در این بررسی ها هر حوزه سلامتی را که ممکن است نیاز به توجه بیشتری داشته باشد، بیان می کنند. مداخلات پزشکی زودهنگام تضمین می کند که مسائل جزئی به نگرانی های پیچیده تری تبدیل نشوند.
پزشک ممکن است برای ارزیابی رشد، رفلکسها و مراحل تکاملی کودک، معاینه فیزیکی انجام دهد. بسته به سن کودک و نگرانیهای موجود، ممکن است ارزیابیهای تکمیلی نظیر غربالگری شنوایی یا بینایی، آزمایش خون و یا در صورت لزوم، تصویربرداری نیز انجام شود. در مورد کودکان کمسنوسالتر، نمودارهای رشد برای سنجش قد، وزن و دور سر و تطبیق آنها با استانداردهای تکاملی بررسی میشوند.
در مجموع در صورت مشاهده تأخیر یا پسرفت مهارتهای حرکتی، مشکلات واضح در تعادل و هماهنگی، واکنشهای شدید یا غیرمعمول به محرکهای حسی، یا اختلال این مشکلات در بازی، یادگیری و فعالیتهای روزمره کودک، ارزیابی توسط متخصص توانبخشی توصیه میشود. شناسایی و مداخله زودهنگام میتواند به بهبود عملکرد و مشارکت کودک کمک کند.
سوالات متداول:
آیا مشکلات حسی–حرکتی در همه کودکان مبتلا به اوتیسم یکسان است؟
خیر. نوع و شدت مشکلات حسی و حرکتی در کودکان مختلف متفاوت است و هر کودک ممکن است ترکیبی متفاوت از این مشکلات را تجربه کند.
آیا مشکلات حسی–حرکتی با افزایش سن کودک برطرف میشوند؟
الگوی این مشکلات ممکن است با رشد کودک تغییر کند، اما نباید انتظار داشت که همیشه بدون مداخله برطرف شوند. ارزیابی تخصصی میتواند مشخص کند کودک به چه نوع حمایتی نیاز دارد.
آیا اختلال حسی–حرکتی فقط در کودکان مبتلا به اوتیسم دیده میشود؟
خیر. مشکلات حسی و حرکتی میتوانند در کودکان دارای اختلالات رشدی مختلف و حتی در برخی شرایط دیگر نیز مشاهده شوند و اختصاصی اوتیسم نیستند.
آیا مشکلات حسی–حرکتی میتوانند روی عملکرد تحصیلی کودک تأثیر بگذارند؟
بله. در برخی کودکان، مشکلاتی مانند دشواری در نشستن، تمرکز بر فعالیت، نوشتن یا هماهنگی حرکات دست میتواند انجام تکالیف و مشارکت در فعالیتهای مدرسه را دشوار کند.
آیا والدین میتوانند در خانه به بهبود مهارتهای حسی–حرکتی کودک کمک کنند؟
بله، والدین میتوانند با راهنمایی متخصص، فعالیتهای متناسب با توانایی کودک را در برنامه روزانه و بازیهای او قرار دهند. بهتر است نوع فعالیت بر اساس نیازهای اختصاصی کودک تعیین شود.
آیا مشکلات حسی–حرکتی قابل پیشگیری هستند؟
همه مشکلات حسی–حرکتی قابل پیشگیری نیستند؛ بااینحال، شناسایی زودهنگام مشکلات و دریافت حمایت و توانبخشی مناسب میتواند به بهبود عملکرد کودک کمک کند.
منابع
در این راهنما، موضوع اختلال حسی و حرکتی را بهصورت کاربردی و مبتنی بر ارزیابی تخصصی بررسی میکنیم.
برای تکمیل این موضوع، راهنمای رفتاردرمانی اتیسم نیز میتواند مفید باشد.
برای تکمیل این موضوع، راهنمای مراحل ارزیابی اتیسم نیز میتواند مفید باشد.
برای تکمیل این موضوع، راهنمای بازیهای حسی برای کودکان اتیسم نیز میتواند مفید باشد.
