یادآوری: این مطلب آموزشی است و جایگزین ارزیابی و توصیه فردیِ متخصص برای کودک نیست.
مقدمه
کودکان دارای اختلال طیف اتیسم ممکن است محرک‌های حسی مانند لمس، صدا، حرکت، تعادل و فشار را به شیوه‌ای متفاوت دریافت و پردازش کنند. این تفاوت‌ها در کودکان مختلف یکسان نیست و ممکن است یک کودک نسبت به یک محرک حساسیت زیادی داشته باشد، در حالی که کودک دیگری همان محرک را به‌خوبی تحمل کند یا حتی به دریافت بیشتر آن علاقه داشته باشد.
پژوهش‌های جدید نیز تفاوت‌های حسی و حرکتی در کودکان دارای اتیسم را بررسی کرده‌اند. برای مثال، یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل در سال ۲۰۲۵، ۱۶ مطالعه شامل ۱۳۱۹ کودک دارای اتیسم را بررسی کرد و اثر مداخلات مبتنی بر یکپارچگی حسی را بر برخی شاخص‌های حسی و رفتاری مورد ارزیابی قرار داد.
بازی‌های حسی می‌توانند فرصت‌هایی برای تجربه محرک‌های مختلف در محیطی آشنا و قابل پیش‌بینی فراهم کنند. بااین‌حال، هدف از این فعالیت‌ها مجبورکردن کودک به تحمل محرکی که برای او ناخوشایند است نیست. فعالیت باید متناسب با ویژگی‌های حسی، توانایی‌های حرکتی و میزان تحمل کودک انتخاب شود.
در این مقاله، فعالیت‌های حسی در پنج گروه لمسی، حرکتی، تعادلی، شنیداری و فشار عمیق معرفی می‌شوند. برای هر فعالیت، وسایل لازم، روش اجرا، هدف، کودک مناسب، نکات ایمنی و شرایط توقف توضیح داده شده است.
توجه بسیار مهم: واکنش حسی کودکان دارای اختلال طیف اتیسم با یکدیگر متفاوت است و حتی ممکن است واکنش یک کودک به محرک‌های مختلف نیز یکسان نباشد. بنابراین هیچ بازی حسی برای همه کودکان مناسب نیست. فعالیتی که برای یک کودک لذت‌بخش و قابل‌تحمل است، ممکن است برای کودک دیگری ناخوشایند، اضطراب‌آور یا بیش‌ازحد تحریک‌کننده باشد. هر فعالیت باید متناسب با ویژگی‌های فردی کودک انتخاب شود و در صورت بروز ناراحتی، تغییر داده یا متوقف شود.
بازی‌های لمسی برای کودکان اتیسم
حس لامسه یکی از راه‌های مهم دریافت اطلاعات از محیط اطراف است. کودکان دارای اتیسم ممکن است در نحوه پردازش محرک‌های لمسی تفاوت داشته باشند. پژوهش‌های جدید نیز پردازش و واکنش‌پذیری لمسی در افراد دارای اتیسم را بررسی کرده‌اند.
بازی لمس و تشخیص بافت‌های مختلف
وسایل لازم:
چند وسیله ایمن با بافت‌های متفاوت، مانند پارچه نرم، اسفنج، مخمل یا مواد مشابه.
روش اجرا:
وسایل را در اختیار کودک قرار دهید و اجازه دهید آنها را با دست لمس و بررسی کند. می‌توان دو وسیله با بافت متفاوت را هم‌زمان در اختیار کودک قرار داد تا تفاوت آنها را تجربه کند. در صورت تمایل کودک، می‌توان از او خواست دو ماده مشابه را پیدا کند.
هدف بازی:
فراهم‌کردن فرصت برای تجربه و تشخیص تفاوت میان محرک‌های لمسی مختلف.
در یک مطالعه سال ۲۰۲۶، پردازش لمسی و تطبیق بافت و جنس مواد در نوجوانان دارای اتیسم بررسی شد و شرکت‌کنندگان مواد مختلف را از طریق لمس فعال بررسی کردند. این یافته از اهمیت توجه به پردازش لمسی حمایت می‌کند، اما به این معنا نیست که همین بازی خانگی در آن مطالعه به‌عنوان درمان استفاده شده است.
کودک مناسب برای این بازی:
کودکانی که توانایی لمس و بررسی اشیا را دارند و با محرک‌های لمسی ملایم احساس ناراحتی نمی‌کنند.
نکات ایمنی:
مواد مورد استفاده باید تمیز، غیرسمی، فاقد لبه تیز و متناسب با سن کودک باشند. در کودکانی که اشیا را وارد دهان می‌کنند، از مواد کوچک یا قابل بلع استفاده نکنید و بر کودک نظارت داشته باشید.
چه زمانی بازی را متوقف کنیم؟
اگر کودک هنگام لمس یک ماده دچار ترس، ناراحتی، اجتناب شدید، گریه یا آشفتگی شد، فعالیت را متوقف کنید و او را مجبور به ادامه نکنید.
بازی‌های حرکتی برای کودکان اتیسم
فعالیت‌های حرکتی فرصت تمرین مهارت‌های حرکتی درشت، هماهنگی بدن و جابه‌جایی را فراهم می‌کنند. پژوهش‌های جدید نیز تأثیر برنامه‌های حسی‌ـ‌حرکتی و حرکتی را بر مهارت‌های حرکتی کودکان دارای اتیسم بررسی کرده‌اند. برای نمونه، مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۵ یک برنامه حسی‌ـ‌حرکتی را برای کودکان دارای اتیسم بررسی کرد و تغییراتی در برخی مهارت‌های حرکتی پس از مداخله گزارش شد.
بازی مسیر حرکتی
وسایل لازم:
بالش‌های نرم، نوار چسب کاغذی و چند مانع کوتاه و پایدار.
روش اجرا: یک مسیر ساده روی زمین ایجاد کنید. کودک از نقطه شروع حرکت کند و از موانع مشخص عبور کند تا به نقطه پایان برسد. در ابتدا مسیر را کوتاه و ساده طراحی کنید و اجازه دهید کودک با ترتیب مسیر آشنا شود.
هدف بازی:
تمرین حرکت، هماهنگی حرکتی، برنامه‌ریزی حرکتی و مشارکت در فعالیت بدنی.
کودک مناسب برای این بازی:
کودکانی که توانایی راه‌رفتن و جابه‌جایی مستقل متناسب با سطح رشدی خود را دارند.
نکات ایمنی:
موانع باید کوتاه، نرم و پایدار باشند. مسیر را دور از پله، شیشه، وسایل تیز و سطوح لغزنده قرار دهید. حضور بزرگسال هنگام اجرای فعالیت ضروری است.
چه زمانی بازی را متوقف کنیم؟
در صورت درد، خستگی قابل‌توجه، زمین‌خوردن مکرر، ترس یا ناراحتی واضح کودک، فعالیت را متوقف کنید.
بازی‌های تعادلی برای کودکان اتیسم
تعادل یکی از مهارت‌های مهم حرکتی است و می‌تواند بر جابه‌جایی و مشارکت کودک در فعالیت‌های روزمره تأثیر بگذارد. یک کارآزمایی تصادفی‌شده در سال ۲۰۲۶، یک برنامه حسی‌ـ‌حرکتی ۱۶ هفته‌ای را در کودکان دارای اتیسم بررسی کرد. نتایج نشان داد کودکانی که در برنامه مداخله شرکت کردند، در مقایسه با گروه کنترل بهبود بیشتری در تعادل و کاهش بیشتری در واکنش‌پذیری حسی گزارش‌شده توسط والدین داشتند.
بازی راه رفتن روی مسیر مشخص
وسایل لازم:
نوار چسب کاغذی و یک سطح صاف و غیرلغزنده.
روش اجرا:
با استفاده از نوار چسب، یک خط روی زمین ایجاد کنید. از کودک بخواهید از نقطه شروع تا پایان روی مسیر حرکت کند. در ابتدا مسیر را مستقیم و کوتاه در نظر بگیرید.
هدف بازی:
تمرین حفظ تعادل، کنترل وضعیت بدن و هماهنگی حرکتی.
کودک مناسب برای این بازی:
کودکانی که توانایی ایستادن و راه‌رفتن مستقل دارند.
نکات ایمنی:
سطح زمین باید صاف و غیرلغزنده باشد. اطراف مسیر را از وسایل شکستنی و لبه‌های تیز خالی کنید و در طول فعالیت بر کودک نظارت داشته باشید.
چه زمانی بازی را متوقف کنیم؟
در صورت بی‌تعادلی شدید، زمین‌خوردن، درد، خستگی یا ناراحتی کودک، فعالیت را متوقف کنید.
بازی‌های شنیداری برای کودکان اتیسم
پردازش صدا نیز می‌تواند در کودکان دارای اتیسم متفاوت باشد. یک مرور علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۵، تفاوت‌های پردازش شنیداری در اتیسم را بررسی کرده و نشان داده است که تغییرات در پردازش شنیداری می‌تواند با جنبه‌هایی از یکپارچگی حسی، ارتباط و تعامل اجتماعی مرتبط باشد.
بازی پیدا کردن منبع صدا
وسایل لازم:
یک وسیله صدادار ساده و ایمن مانند جغجغه یا یک وسیله تولیدکننده صدای ملایم.
روش اجرا:
در محیطی آرام، صدا را در فاصله‌ای مناسب از کودک ایجاد کنید. از کودک بخواهید به صدا توجه کند و منبع آن را پیدا کند. ابتدا صدا را در یک محل مشخص ایجاد کنید و در صورت تحمل کودک، محل ایجاد صدا را تغییر دهید.
هدف بازی:
فراهم‌کردن فرصت برای توجه به محرک شنیداری و پیدا کردن جهت یا منبع صدا.
کودک مناسب برای این بازی:
کودکانی که صداهای ملایم را تحمل می‌کنند و می‌توانند به یک محرک شنیداری توجه کنند.
نکات ایمنی:
از صداهای بلند و ناگهانی استفاده نکنید. محیط را تا حد امکان آرام نگه دارید.
چه زمانی بازی را متوقف کنیم؟
اگر کودک گوش‌های خود را گرفت، از صدا دور شد، مضطرب شد، گریه کرد یا نشانه‌ای از ناراحتی نشان داد، فعالیت را متوقف کنید.
بازی‌های فشار عمیق برای کودکان اتیسم
فشار عمیق یکی از انواع ورودی‌های حسی است که در برخی مداخلات مبتنی بر حواس مورد بررسی قرار گرفته است. یک مرور نظام‌مند منتشرشده در سال ۲۰۲۵، ۲۱ مطالعه درباره مداخلات مبتنی بر حواس را بررسی کرد و برای ورودی لمسی همراه با فشار عمیق شواهدی با قدرت نسبتاً بالا گزارش کرد. بااین‌حال، پژوهشگران تأکید کرده‌اند که برای مشخص‌کردن اثربخشی دقیق هر نوع مداخله حسی، به پژوهش‌های بیشتری نیاز است.
بازی فشار با توپ نرم
وسایل لازم:
یک توپ نرم و سبک که کودک بتواند آن را به‌راحتی در دست بگیرد.
روش اجرا:
توپ را در اختیار کودک قرار دهید و اجازه دهید آن را با دست فشار دهد و سپس رها کند. کودک باید بتواند میزان فشار را خودش کنترل کند و هر زمان که خواست فعالیت را متوقف کند.
هدف بازی:
فراهم‌کردن فرصتی برای تجربه یک محرک فشاری به شکل قابل‌کنترل توسط کودک.
کودک مناسب برای این بازی:
کودکی که به فعالیت‌های فشاری علاقه نشان می‌دهد و می‌تواند توپ را خودش در دست گرفته و فشار دهد.
نکات ایمنی:
از توپ بسیار سفت استفاده نکنید. توپ را روی سر، گردن یا قفسه سینه کودک فشار ندهید و از اعمال فشار مستقیم و شدید بر بدن کودک خودداری کنید.
چه زمانی بازی را متوقف کنیم؟
اگر کودک درد، ترس، بی‌قراری یا ناراحتی نشان داد یا تلاش کرد فعالیت را متوقف کند، بازی را فوراً متوقف کنید.
توجه: شواهد مربوط به فشار عمیق به معنی آن نیست که این نوع ورودی حسی برای همه کودکان آرامش‌بخش یا مفید است. پاسخ کودکان متفاوت است و فعالیت باید بر اساس واکنش همان کودک انجام شود.
از کجا بفهمیم یک بازی حسی برای کودک مناسب نیست؟
مناسب‌بودن یک فعالیت حسی را نمی‌توان فقط بر اساس سن یا تشخیص اتیسم مشخص کرد. واکنش کودک باید در طول فعالیت مورد توجه قرار گیرد.
نشانه‌هایی مانند گریه، ترس، دورشدن از محرک، پوشاندن گوش‌ها، مقاومت شدید، بی‌قراری، افزایش آشفتگی یا تلاش برای پایان‌دادن به فعالیت می‌توانند نشان دهند که فعالیت در آن لحظه برای کودک مناسب نیست.
در چنین شرایطی، کودک را مجبور به ادامه بازی نکنید. می‌توان فعالیت را ساده‌تر کرد، شدت محرک را کاهش داد یا بازی را متوقف کرد.
واکنش حسی کودکان متفاوت است و هیچ بازی حسی برای همه کودکان مناسب نیست. حتی کودکانی که تشخیص مشابهی دارند ممکن است پاسخ‌های کاملاً متفاوتی به یک فعالیت نشان دهند.
جمع‌بندی
بازی‌های حسی می‌توانند فرصت‌هایی برای تجربه محرک‌های مختلف و مشارکت کودک در فعالیت‌های حرکتی و بازی فراهم کنند. فعالیت‌های لمسی امکان تجربه بافت‌های مختلف را فراهم می‌کنند، فعالیت‌های حرکتی و تعادلی فرصت تمرین مهارت‌های حرکتی را ایجاد می‌کنند و فعالیت‌های شنیداری می‌توانند کودک را با محرک‌های صوتی کنترل‌شده درگیر کنند. فشار عمیق نیز یکی از انواع ورودی‌های حسی است که در پژوهش‌های مربوط به مداخلات حسی مورد بررسی قرار گرفته است.
بااین‌حال، نباید نتیجه یک پژوهش را مستقیماً به هر بازی خانگی مشابه تعمیم داد. مهم‌تر از همه، واکنش حسی کودکان با یکدیگر متفاوت است و هیچ بازی برای همه کودکان مناسب نیست. بنابراین هر فعالیت باید متناسب با ویژگی‌های حسی، توانایی‌ها و میزان تحمل کودک انتخاب شود و در صورت بروز ناراحتی، تغییر داده یا متوقف شود.
سوالات مرتبط با مقاله
آیا همه کودکان اتیستیک به بازی‌های حسی نیاز دارند؟
خیر. نیازهای حسی کودکان متفاوت است و یک فعالیت مشخص برای همه کودکان ضروری یا مناسب نیست.
آیا می‌توان بازی‌های حسی را در خانه انجام داد؟
برخی فعالیت‌های ساده و کم‌خطر را می‌توان در خانه و با نظارت بزرگسال انجام داد؛ اما فعالیت باید متناسب با توانایی و واکنش کودک باشد.
اگر کودک از یک بازی حسی خوشش نیاید چه کار کنیم؟
کودک را مجبور به ادامه فعالیت نکنید. می‌توان شدت محرک را کاهش داد، فعالیت را تغییر داد یا آن را متوقف کرد.
آیا فشار عمیق برای همه کودکان اتیستیک مناسب است؟
خیر. واکنش کودکان به ورودی‌های حسی متفاوت است و فشار عمیق نیز نباید به‌عنوان فعالیتی مناسب برای همه کودکان در نظر گرفته شود.
آیا بازی‌های حسی اتیسم را درمان می‌کنند؟
خیر. بازی‌های حسی نباید به‌عنوان درمان اتیسم معرفی شوند. آنها می‌توانند بخشی از فعالیت‌های روزمره یا برنامه‌های مداخله‌ای متناسب با نیاز کودک باشند.
منابع
- مرور نظام‌مند مداخلات یکپارچگی حسی
- مرور نظام‌مند مداخلات مبتنی بر حواس
- برنامه تمرین حسی‌حرکتی و تعادل
در این راهنما، موضوع بازی‌های حسی برای کودکان اتیسم را به‌صورت کاربردی و مبتنی بر ارزیابی تخصصی بررسی می‌کنیم.
برای تکمیل این موضوع، راهنمای فلورتایم نیز می‌تواند مفید باشد.
برای تکمیل این موضوع، راهنمای بازی برای کودکان اتیسم در خانه نیز می‌تواند مفید باشد.
برای تکمیل این موضوع، راهنمای اختلال حسی و حرکتی نیز می‌تواند مفید باشد.
