یادآوری: این مطلب آموزشی است و جایگزین ارزیابی یا توصیه فردی متخصص برای کودک نیست.
اختلال طیف اتیسم یا Autism Spectrum Disorder (ASD) یک اختلال رشدی-عصبی است که میتواند بر ارتباط، تعامل اجتماعی، انعطافپذیری رفتاری و شیوه یادگیری کودک تأثیر بگذارد. اتیسم در کودکان مختلف به شکلهای متفاوتی دیده میشود؛ بنابراین یک روش درمانی ثابت برای همه کودکان مناسب نیست.
رفتاردرمانی در کودکان اتیسم یکی از رویکردهای مورد استفاده برای آموزش مهارتهای جدید، افزایش استقلال و کاهش برخی رفتارهای چالشبرانگیز است. در این روش، رفتار کودک به صورت دقیق بررسی میشود و با استفاده از اصول یادگیری، رفتارهای مفید تقویت و مهارتهای جایگزین آموزش داده میشوند.
یکی از شناختهشدهترین رویکردهای رفتاری، تحلیل رفتار کاربردی یا ABA است. هدف مناسب رفتاردرمانی، صرفاً تغییر رفتار کودک نیست؛ بلکه باید به بهبود ارتباط، یادگیری، استقلال و کیفیت زندگی او کمک کند.
رفتار درمانی اتیسم چیست؟
رفتاردرمانی مجموعهای از روشهای مبتنی بر اصول یادگیری است که برای آموزش رفتارهای جدید و کاهش رفتارهایی که باعث ایجاد مشکل در زندگی کودک میشوند، استفاده میشود.
برای مثال، اگر کودک هنگام گرسنگی نمیتواند درخواست غذا کند و به جای آن گریه میکند، درمانگر تلاش میکند یک روش ارتباطی مناسب مانند گفتن کلمه، اشاره یا استفاده از تصویر را به او آموزش دهد.
رفتاردرمانی میتواند برای مهارتهایی مانند درخواست کردن، بازی، رعایت نوبت، لباس پوشیدن، غذا خوردن، مسواک زدن، استفاده از سرویس بهداشتی و مهارتهای اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد.
اهداف رفتار درمانی در کودکان اتیسم
اهداف رفتاردرمانی باید برای هر کودک به صورت فردی تعیین شوند. مهمترین اهداف میتوانند شامل موارد زیر باشند:
-افزایش مهارتهای ارتباطی
-افزایش استقلال در فعالیتهای روزمره
-آموزش مهارتهای اجتماعی
-افزایش توانایی یادگیری
-کاهش رفتارهای خطرناک یا مداخلهگر
-آموزش روشهای مناسب برای بیان نیازها
-افزایش مشارکت کودک در خانه، مدرسه و جامعه
هدف اصلی این نیست که کودک تمام رفتارهای متفاوت خود را کنار بگذارد؛ بلکه باید مهارتهایی را یاد بگیرد که زندگی و ارتباط او را آسانتر کنند.
رفتار هدف چگونه انتخاب میشود؟
در رفتاردرمانی، ابتدا مشخص میشود که کدام رفتار بیشترین اهمیت را برای کودک و خانواده دارد. رفتار هدف باید مشخص، قابل مشاهده و قابل اندازهگیری باشد.
برای مثال، «کودک بهتر رفتار کند» هدف دقیقی نیست. اما «کودک در چهار مورد از پنج موقعیت بتواند برای درخواست کمک از کلمه یا تصویر استفاده کند» هدفی قابل اندازهگیری است.
معمولاً رفتارهایی در اولویت قرار میگیرند که با ایمنی، ارتباط، استقلال یا یادگیری کودک ارتباط بیشتری دارند.
تحلیل رفتار کاربردی یا ABA چیست؟
ABA یا Applied Behavior Analysis به معنای تحلیل رفتار کاربردی است. ABA بر اصول علمی یادگیری و رفتار تکیه دارد و از روشهایی مانند تقویت، تمرین، کمکرسانی و اندازهگیری رفتار برای آموزش مهارتها استفاده میکند.
ABAیک برنامه یکسان برای همه کودکان نیست. برنامه باید بر اساس سن، تواناییها، نیازها و اهداف کودک طراحی شود.
یکی از مفاهیم مهم در ABA بررسی رابطه میان شرایط قبل از رفتار، خود رفتار و پیامد آن است. برای مثال، اگر کودک برای دریافت اسباببازی جیغ بزند و هر بار اسباببازی دریافت کند، ممکن است احتمال تکرار جیغ زدن افزایش پیدا کند. درمانگر میتواند به جای آن، روش مناسب درخواست کردن را آموزش دهد.
تفاوت ABA با CBT چیست؟
هردو از اصول علمی رفتار و یادگیری میکنند،اما هدف و شیوهی اجرای آنها متفاوت است.
در کودکان اتیستیک ،CBT به خصوص برای اضطراب مورد مطالعه قرار گرفته است.NICE توصیه میکند برای کودکان و نوجوانان اتیستیک مبتلا به اضطراب که توانایی کلامی و شناختی لازم برای مشارکت در CBT را دارند،این روش در نظر گرفته شود.
مرورهای نظاممندنیز نشان دادهاند که CBT میتواند در کاهش اضطراب برخی کودکان و نوجوانان اتیستیک موثر باشد،هرچند میزان اثرگذاری در مطالعات مختلف متفاوت است.
بنابراین،این دو روش لزوما رقیب یکدیگر نیستند و بسته به نیاز کودک میتوانند در شرایط متفاوت مورد استفاده قرار گیرند.
تقویت مثبت در رفتاردرمانی
تقویت مثبت یکی از اصول مهم رفتاردرمانی است. منظور از تقویت مثبت این است که پس از انجام رفتار مطلوب، پیامدی ارائه شود که احتمال تکرار آن رفتار را افزایش دهد.
برای مثال، کودک به جای گریه کردن میگوید «آب» و والد آب را به او میدهد. دریافت آب میتواند باعث شود کودک در آینده نیز از روش مناسب برای درخواست استفاده کند.
تقویتکننده برای همه کودکان یکسان نیست.
ممکن است تعریف کردن، بازی، اسباببازی، فعالیت مورد علاقه یا در برخی شرایط خوراکی برای یک کودک تقویتکننده باشد.
آموزش رفتارهای جایگزین
برای کاهش یک رفتار نامناسب، فقط جلوگیری از آن کافی نیست. کودک باید رفتار جایگزین را نیز یاد بگیرد.
برای مثال، اگر کودک برای دریافت خوراکی جیغ میزند، گفتن «جیغ نزن» به تنهایی مهارت جدیدی به او نمیدهد. بهتر است روش دیگری مانند گفتن نام خوراکی، اشاره یا استفاده از تصویر به او آموزش داده شود.
رفتار جایگزین باید تا حد امکان ساده، قابل اجرا و متناسب با توانایی ارتباطی کودک باشد.
مدیریت رفتارهای چالشبرانگیز
رفتارهایی مانند پرخاشگری، خودآزاری، فرار کردن، گریههای طولانی یا پرت کردن اشیا ممکن است دلایل مختلفی داشته باشند و نباید همیشه به عنوان لجبازی در نظر گرفته شوند.
ممکن است کودک به دلیل ناتوانی در برقراری ارتباط، اضطراب، خستگی، گرسنگی، درد، مشکلات خواب یا تغییر ناگهانی در برنامه چنین رفتاری نشان دهد.
یکی از روشهای بررسی رفتار، مدل ABC است:
A – پیشایند: قبل از رفتار چه اتفاقی افتاد؟
B – رفتار: دقیقاً چه رفتاری رخ داد؟
C – پیامد: بعد از رفتار چه اتفاقی افتاد؟
شناخت الگوی رفتار به درمانگر کمک میکند راهکار مناسبتری برای آموزش رفتار جایگزین انتخاب کند.
نقش والدین در رفتاردرمانی
والدین بخش مهمی از برنامه رفتاردرمانی هستند؛ زیرا کودک بیشتر زمان خود را در محیط واقعی زندگی میگذراند، نه در اتاق درمان.
والدین میتوانند با همکاری درمانگر یاد بگیرند چگونه فرصتهای طبیعی برای تمرین مهارتها ایجاد کنند. برای مثال، زمان غذا خوردن میتواند فرصتی برای آموزش درخواست کردن باشد و زمان لباس پوشیدن میتواند برای افزایش استقلال استفاده شود.
مشارکت والدین به معنای انجام تمام وظایف درمانگر نیست؛ بلکه هدف، هماهنگی بیشتر میان خانه و برنامه درمانی است.
رفتاردرمانی در خانه و مرکز
رفتاردرمانی میتواند در مرکز تخصصی، خانه یا هر دو محیط انجام شود.
در مرکز، درمانگر میتواند محیط و فعالیتها را به صورت ساختاریافته مدیریت کند. در خانه نیز کودک مهارتها را در شرایط واقعی زندگی تمرین میکند.
ترکیب این دو محیط میتواند به تعمیم مهارتها کمک کند؛ یعنی کودک بتواند مهارتی را که در مرکز یاد گرفته، در خانه، مدرسه و محیط اجتماعی نیز به کار ببرد.
مدت جلسات و نحوه بررسی پیشرفت
مدت و تعداد جلسات برای همه کودکان یکسان نیست و باید بر اساس نیازهای فردی کودک تعیین شود. عواملی مانند سن، سطح رشد، مهارتهای ارتباطی، اهداف درمان و شرایط خانواده در تعیین برنامه مؤثر هستند.
پیشرفت نیز بهتر است با دادههای مشخص بررسی شود. برای مثال، اگر کودک در ابتدای درمان در ۱۰ فرصت فقط دو بار درخواست مناسب داشته باشد و پس از مدتی در هفت فرصت این کار را انجام دهد، میتوان پیشرفت را دقیقتر ارزیابی کرد.
اگر کودک پیشرفت کافی نداشته باشد، برنامه باید دوباره بررسی و در صورت نیاز اصلاح شود.
محدودیتها و انتظارات واقعبینانه
رفتاردرمانی یک روش جادویی نیست و نتیجه آن در کودکان مختلف متفاوت است. هدف نباید حذف تمام ویژگیهای اتیسم باشد؛ بلکه باید بر مهارتهایی تمرکز شود که به ارتباط، استقلال، ایمنی و کیفیت زندگی کودک کمک میکنند.
همچنین تعداد زیاد جلسات به تنهایی تضمینکننده نتیجه بهتر نیست. کیفیت درمان، تخصص درمانگر، مناسب بودن اهداف و مشارکت خانواده اهمیت زیادی دارند.
برخی کودکان علاوه بر رفتاردرمانی به خدماتی مانند گفتاردرمانی، کاردرمانی یا حمایتهای آموزشی نیز نیاز دارند.
سوالات متداول درباره رفتار درمانی اتیسم
-آیا رفتاردرمانی اتیسم را درمان میکند؟
رفتاردرمانی اتیسم را به معنای از بین بردن اختلال طیف اتیسم درمان نمیکند، اما میتواند به آموزش مهارتها، افزایش استقلال و کاهش برخی مشکلات رفتاری کمک کند.
-آیا ABA برای همه کودکان اتیستیک مناسب است؟
یک برنامه ABA ثابت برای همه کودکان وجود ندارد. روش و اهداف باید بر اساس نیازها، تواناییها و شرایط هر کودک تعیین شوند.
-آیا ABA فقط برای کودکان کمسن است؟
خیر. اصول رفتاری میتوانند در سنین مختلف برای آموزش مهارتهای ارتباطی، اجتماعی، تحصیلی، روزمره و استقلال استفاده شوند.
-آیا والدین باید در جلسات رفتاردرمانی حضور داشته باشند؟
مشارکت والدین معمولاً بسیار مفید است، زیرا به انتقال مهارتهای آموختهشده به محیط واقعی زندگی کمک میکند. میزان و نوع مشارکت باید با نظر تیم درمانی مشخص شود.
-از کجا بفهمیم رفتاردرمانی مؤثر بوده است؟
بهتر است پیش از شروع درمان اهداف مشخص و قابل اندازهگیری تعیین شوند و پیشرفت کودک در طول زمان ثبت شود. اگر هدفها محقق نشوند، برنامه باید دوباره ارزیابی شود.
جمعبندی
رفتاردرمانی در کودکان اتیسم میتواند به آموزش مهارتهای ارتباطی، اجتماعی و روزمره، افزایش استقلال و کاهش برخی رفتارهای چالشبرانگیز کمک کند. ABA یکی از مهمترین رویکردهای مبتنی بر اصول رفتاری است، اما نباید آن را یک برنامه یکسان برای تمام کودکان در نظر گرفت.
موفقیت رفتاردرمانی زمانی بیشتر است که اهداف آن متناسب با نیازهای کودک باشند، پیشرفت به صورت منظم ارزیابی شود و والدین و متخصصان با یکدیگر همکاری کنند. مهمتر از همه، هدف درمان باید افزایش توانایی، ارتباط، استقلال و کیفیت زندگی کودک باشد، نه صرفاً تغییر رفتارهایی که برای دیگران متفاوت به نظر میرسند.
منابع
American Academy of Pediatrics. Identification, Evaluation, and Management of Children With Autism Spectrum Disorder. Pediatrics, 2020.
American Academy of Pediatrics. Management of Children With Autism Spectrum Disorders. Pediatrics.
National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Autism spectrum disorder in under 19s: support and management (CG170).
Sharma S, et al. Cognitive behavioural therapy for anxiety in children and young people on the autism spectrum: a systematic review and meta-analysis. BMC Psychology, 2021.
Zwaigenbaum L, et al. Early Intervention for Children With Autism Spectrum Disorder Under 3 Years of Age. Pediatrics.
نکته علمی: این مقاله برای آگاهی والدین نوشته شده و جایگزین ارزیابی و برنامه درمانی اختصاصی توسط متخصصان رشد کودک، روانشناس، رفتاردرمانگر یا سایر اعضای تیم توانبخشی نیست.
در این راهنما، موضوع رفتاردرمانی اتیسم را بهصورت کاربردی و مبتنی بر ارزیابی تخصصی بررسی میکنیم.
برای تکمیل این موضوع، راهنمای فلورتایم نیز میتواند مفید باشد.
برای تکمیل این موضوع، راهنمای بازی برای کودکان اتیسم در خانه نیز میتواند مفید باشد.
برای تکمیل این موضوع، راهنمای مراحل ارزیابی اتیسم نیز میتواند مفید باشد.
رفتاردرمانی اتیسم؛ نکات مهم و کاربردی
رفتاردرمانی اتیسم زمانی دقیقتر بررسی میشود که شرایط و نیازهای هر کودک بهصورت فردی در نظر گرفته شود.
برای تصمیمگیری درباره رفتاردرمانی اتیسم بهتر است اطلاعات خانواده، مشاهده مستقیم و نظر متخصص در کنار هم قرار گیرند.
توجه به تفاوتهای فردی در رفتاردرمانی اتیسم کمک میکند راهکارهای مناسبتر و واقعبینانهتری انتخاب شوند.
