یادآوری: این مطلب آموزشی است و جایگزین ارزیابی و توصیه فردیِ متخصص برای کودک نیست.
مقدمه
اختلال طیف اوتیسم با چالش‌هایی در زمینه ارتباط اجتماعی، تعامل با دیگران و رشد مهارت‌های ارتباطی همراه است. به همین دلیل، رویکردهای مداخله‌ای که بر ایجاد رابطه، تعامل طبیعی و رشد همه جانبه کودک تمرکز دارند، اهمیت زیادی پیدا کرده‌اند. یکی از این رویکردها، مدل Developmental, Individual-differences, Relationship-based (Floortime) است که بر نقش رابطه عاطفی، بازی و تعامل والد – کودک در مسیر رشد تأکید دارد. این رویکرد تلاش می‌کند به جای آموزش مستقیم مهارت‌ها، زمینه‌ای فراهم کند تا کودک در جریان تعاملات طبیعی، توانایی‌های ارتباطی، اجتماعی و عاطفی خود را توسعه دهد
فلورتایم چیست؟
رویکرد فلورتایم یک مداخله رشدی، مبتنی بر تفاوت‌های فردی و رابطه محور است که برای حمایت از رشد مهارت‌های ارتباطی و اجتماعی کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم استفاده میشود. این مدل بر ایجاد تعاملات طبیعی و معنادار با کودک تمرکز دارد و هدف آن تقویت ارتباطات اجتماعی، تعامل دو طرفه و توانایی‌های رشدی کودک است.
در این رویکرد، تعامل با کودک بر اساس ویژگی‌های فردی، علایق و سطح رشدی او شکل می‌گیر فلور تایم به جای تمرکز صرف بر آموزش مهارت‌های جداگانه، تلاش می‌کند مهارت‌های ارتباطی را در جریان تعامل و بازی طبیعی کودک توسعه دهد.
فلور تایم توسط Greenspan و Wieder توسعه داده شد و بر ایجاد ظرفیت‌های عاطفی و اجتماعی پایه از طریق تعاملات بازی محور کودک محور تأکید دارد. در این روش، دنبال کردن علایق کودک و گسترش تدریجی تعاملات اجتماعی، بخش اصلی فرآیند درمان محسوب میشود) گرین اسپن و ویدر،۱۹۹۷).
همچنین مطالعات مرور شده در مقاله نشان می‌دهند که فلورتایم به عنوان رویکردی کودک محور و رابطه محور می‌تواند در بهبود عملکرد عاطفی، ارتباطی و مهارت‌های زندگی روزمره کودکان دارای ASD مؤثر باشد(دیویا و همکاران ۲۰۲۳).
اصول فلورتایم
فلورتایم بر سه مفهوم اصلی استوار است:
۱.رشدی: Developmental
توجه به سطح رشد و توانایی‌های فعلی کودک و کمک به پیشرفت او در مراحل مختلف رشد.
۲.تفاوت‌های فردی: Individual-differences
شناخت تفاوت‌های هر کودک از نظر ویژگی‌های حسی، ارتباطی، رشدی و نحوه تعامل با محیط.
۳.رابطه‌محور : Relationship-based
استفاده از رابطه عاطفی و تعامل با کودک به عنوان پایه‌ای برای رشد مهارت‌های ارتباطی و اجتماعی
دنبال کردن علاقه کودک
در این رویکرد، بزرگسال ابتدا رفتارها و علایق کودک را مشاهده می‌کند و سپس وارد فعالیت کودک میشود. هدف این است که کودک در یک تعامل دو طرفه قرار بگیرد و ارتباط از طریق فعالیتی که برای او جذاب است شکل بگیرد.
دنبال کردن مسیر کودک باعث میشود تعاملات اجتماعی به صورت طبیعی‌تر ایجاد شوند و کودک برای مشارکت در ارتباط انگیزه بیشتری داشته باشد. .
ورود به دنیای بازی کودک
در فلورتایم ، بزرگسال به جای اینکه کودک را مجبور کند وارد فعالیت مورد نظر خود شود، ابتدا وارد دنیای کودک میشود و از علایق او به عنوان نقطه شروع ارتباط استفاده می‌کند.
مداخله با مشاهده علایق و رفتارهای کودک آغاز میشود. سپس فرد اجراکننده وارد فعالیت کودک شده و تلاش می‌کند تعامل موجود را گسترش دهداین روش باعث میشود بازی کودک به فرصتی برای ایجاد ارتباط اجتماعی و افزایش مشارکت تبدیل شود.
ایجاد حلقه های ارتباطی
در این مرحله هدف این است که کودک و بزرگسال وارد یک تعامل دو طرفه شوند و ارتباط بین آن‌ها شکل بگیرد. در فلور تایم
، تعامل ارتباطی باید به صورت رفت و برگشتی باشد؛ یعنی کودک فقط شنونده نباشد، بلکه بتواند پاسخ دهد، درخواست کند، واکنش نشان دهد و در ادامه پیدا کردن تعامل نقش داشته باشد.در این روش، هر واکنش کودک می‌تواند شروع یک حلقه ارتباطی باشد و بزرگسال تلاش می‌کند این حلقه را ادامه دهد و به تدریج پیچیده‌تر کند. این فرآیند به رشد مهارت‌هایی مانند توجه مشترک، تقلید حرکتی، بازی نمادین و تعامل اجتماعی کمک می‌کند؛ زیرا این مهارت‌ها پایه‌های مهم ارتباطات پیشرفته تر هستند.
گسترش تعامل
پس از ایجاد ارتباط اولیه با کودک، هدف این است که تعامل به تدریج گسترش پیدا کند. در این رویکرد، بزرگسال ابتدا فعالیت کودک را دنبال می‌کند و سپس تلاش می‌کند سطح تعامل را افزایش دهد و ارتباطات پیچیده‌تری ایجاد کند.
گسترش تعامل می‌تواند شامل افزایش مدت ارتباط، ایجاد پاسخ‌های بیشتر از طرف کودک و توسعه شکل‌های پیچیده‌تر ارتباط اجتماعی باشد. در این فرآیند، بازی کودک به بستری برای رشد ارتباط، مشارکت اجتماعی و یادگیری تبدیل میشود فلورتایم با تمرکز بر دنبال کردن علایق کودک و گسترش تعاملات، تلاش می‌کند مهارت‌های ارتباطی کودک را در موقعیت‌های طبیعی تقویت کند.
تشویق کودک به حل مسئله
تعاملات بازی محور می‌توانند فرصت‌هایی برای رشد مهارت‌های شناختی و ارتباطی کودک ایجاد کنند. مقاله اشاره می‌کند که چارچوب فلورتایم می‌تواند به تقویت تفکر سطح بالاتر، حل مداوم مسئله، گفت‌وگوهای منطقی و تعاملات معنادار کمک کند.
در این رویکرد، بازی تنها یک فعالیت سرگرم‌کننده نیست، بلکه محیطی برای ایجاد ارتباط، مشارکت و رشد توانایی‌های کودک محسوب میشود فلورتایم با تمرکز بر تعاملات طبیعی و رابطه محور، به کودک فرصت می‌دهد تا در جریان بازی، مهارت‌های ارتباطی و شناختی خود را توسعه دهد. همچنین مقاله بیان می‌کند که این مدل بر اساس ترکیب رشد انسانی، تعامل با محیط، والدین و ظرفیت‌های عاطفی و رشدی کودک شکل گرفته است و بر روابط، توانایی‌های اجتماعی و ارتباطات خود جوش و معنادار تأکید دارد.
نقش احساسات در فلورتایم
احساسات و روابط عاطفی نقش مهمی در رشد کودک دارند. مقاله بیان می‌کند که یکی از پایه‌های اصلی این رویکرد، توجه به ظرفیت‌های عاطفی و رشدی کودک و ایجاد ارتباطات معنادار است. احساسات پایه‌ای برای رشد و یادگیری کودک محسوب میشوند. به همین دلیل، فلورتایم بر ایجاد رابطه، تعامل اجتماعی و ارتباطات عاطفی تمرکز دارد تا کودک بتواند در یک محیط ارتباطی مناسب، مهارت‌های خود را توسعه دهد.این رویکرد با قرار دادن رابطه در مرکز مداخله، تلاش می‌کند ارتباطات اجتماعی، توانایی تعامل و ارتباطات خودجوش کودک را تقویت کند.
اشتباهات رایج والدین در اجرای فلورتایم
۱. هدایت کردن بازی به جای دنبال کردن کودک
یکی از چالش‌های مهم والدین، عادت به تعامل والد – محور است؛ به این معنا که والد تلاش می‌کند کودک کاری را که خودش می‌خواهد انجام دهد، انجام دهد، در حالی که در فلورتایم تأکید بر پیروی از علایق و هدایت کودک (است. نویسندگان گزارش می‌کنند که برخی والدین به تعامل والد-محور عادت داشتند و همین موضوع اجرای اصول فلورتایم را برای آنان دشوار میکرد.
۲. نداشتن مهارت کافی برای بازی و تعامل با کودک
یکی دیگر از چالش‌های گزارش شده، محدود بودن مهارت والدین در بازی و تعامل با کودک بود همچنین یکی از والدین درباره دشواری خود در اجرای بازی و تعامل گفته است: بنابراین، میتوان گفت ناآشنایی والد با نحوه ورود به بازی کودک و چگونگی حفظ تعامل، از موانع اجرای صحیح فلورتایم است.
۳. تصور اینکه بازی برای آموزش کودک کافی نیست یا اتلاف وقت است
در بخش مربوط به دیدگاه والدین درباره بازی، برخی والدین معتقد بودند که بازی به‌تنهایی نمی‌تواند موجب رشد یا تغییر رفتار کودک شود و کودک باید به شکل رسمی و ساختاریافته آموزش ببیند. در جدول یافته‌ها نیز این دیدگاه با عبارت ثبت شده است.
تفاوت فلورتایم با بازی آزاد
بازی به عنوان فعالیتی خودانگیخته، لذت بخش و آزاد از قوانین تحمیلی تعریف شده است؛ بنابراین «بازی آزاد» بیشتر به ماهیت و ویژگی‌های خودِ بازی اشاره دارد. در مقابل فلور تایم به عنوان یکی از مداخلات مبتنی بر بازی و در قالب «بازی والد-کودک» معرفی شده است که با اهداف درمانی و رشدی مشخص انجام میشود. بنابراین نمی‌توان بازی آزاد و فلور تایم را کاملاً یکسان دانست؛ زیرا فلورتایم یک مداخله ساختارمند با هدف درمانی است، در حالی که بازی آزاد الزاماً هدف درمانی مشخصی ندارد.
نمونه یک جلسه بازی با کودک
والد یا درمانگر در زمان بازی باید با دنبال کردن علایق کودک، وارد دنیای بازی او شود، تعامل رفت و برگشتی ایجاد کند و فرصت‌های ارتباطی ایجاد کند
مدت مناسب بازی
مداخله فلور تایم در محیط مدرسه اجرا شد و هر جلسه مداخله ۲۰ تا ۳۰ دقیقه به طول انجامید. اجرای مداخله بر اساس پروتکل و شامل پنج مرحله بود: مشاهده علایق و رفتارهای کودک، آغاز چرخه های ارتباطی، دنبال کردن هدایت کودک در فعالیت ها، گسترش مشارکت کودک و پایان طبیعی چرخه های ارتباطی. در این فرایند، پژوهشگر ابتدا علایق و رفتارهای او برای ایجاد و گسترش تعامل استفاده میکرد. در ادامه, تعامل و بازی کودک به صورت تدریجی گسترش داده میشد و در نهایت چرخه ارتباط به شکل طبیعی خاتمه می‌یافت.
زمان دریافت کمک از متخصص
والدین زمانی بهتر است از متخصص کمک بگیرند که در تعامل و ارتباط با کودک، به‌ویژه در زمینه‌های عاطفی، اجتماعی و ارتباطی، با چالش‌هایی روبه‌رو باشند یا ندانند چگونه از طریق بازی و فعالیت‌های روزمره به رشد کودک کمک کنند. در فلور تایم حضور و مشارکت والدین اهمیت زیادی دارد و متخصص می‌تواند با آموزش و راهنمایی، نحوه تعامل والد با کودک و استفاده از تکنیک‌های مناسب را تقویت کند. همچنین اگر والد احساس کند تکنیک‌ها برایش دشوار است یا در اجرای آن‌ها در خانه مشکل دارد، حمایت و آموزش متخصص می‌تواند به مشارکت مؤثرتر او کمک کند.
جمع‌بندی
فلور تایم رویکردی است که بازی را به عنوان بستری برای ایجاد رابطه، ارتباط و رشد عاطفی کودک به کار می‌گیرد. تفاوت اصلی آن با بازی آزاد در این است که فلور تایم یک مداخله هدفمند و رابطه‌محور است. موفقیت این روش تا حد زیادی به توانایی والد یا درمانگر در دنبال کردن علایق کودک، ایجاد تعامل دوطرفه و گسترش ارتباطات وابسته است. آموزش والدین و دریافت حمایت تخصصی می‌تواند نقش مهمی در اجرای صحیح این رویکرد داشته باشد.
سوالات متداول
فلورتایم چیست و چه هدفی دارد؟
اصول اصلی رویکرد فلورتایم چیست؟
چرا در فلورتایم دنبال کردن علایق کودک اهمیت دارد؟
منظور از (ورود به دنیای بازی کودک) در فلورتایم چیست؟
حلقه های ارتباطی در فلورتایم چگونه ایجاد میشوند؟
چگونه میتوان تعامل با کودک را در فلورتایم گسترش داد؟
اشتباهات رایج والدین در فلورتایم چیست؟
تفاوت فلورتایم با بازی آزاد چیست؟
یک جلسه بازی با کودک در رویکرد فلورتایم چگونه انجام میشود؟
مدت مناسب یک جلسه فلورتایم چقدر است؟
والدین چه زمانی بهتر است از متخصص برای اجرای فلورتایم کمک بگیرند؟
منابع
در این راهنما، موضوع فلورتایم را به‌صورت کاربردی و مبتنی بر ارزیابی تخصصی بررسی می‌کنیم.
برای تکمیل این موضوع، راهنمای رفتاردرمانی اتیسم نیز می‌تواند مفید باشد.
برای تکمیل این موضوع، راهنمای بازی‌های حسی برای کودکان اتیسم نیز می‌تواند مفید باشد.
برای تکمیل این موضوع، راهنمای بازی برای کودکان اتیسم در خانه نیز می‌تواند مفید باشد.
